Năm nay 52 tuổi, anh Minh Tuấn (Hà Nội) đang trải qua giai đoạn khó khăn nhất cuộc đời. Lương tháng gần 20 triệu đồng, nhưng sau khi trích các khoản bảo hiểm, thuế, rồi phải lo tiền học thêm cho con đang ở lớp 10 và hỗ trợ bố mẹ vợ chồng tuổi 80, không còn đồng nào để dành. 'Tôi vừa là con, vừa là cha, vừa là người chồng. Không biết lúc nghỉ hưu sẽ phải chật vật ra sao', anh nói với giọng lo lắng.
Anh Tuấn chỉ là một trong hàng triệu người Việt Nam thuộc nhóm mà giới nghiên cứu xã hội gọi là thế hệ 'bánh mì kẹp' — những người đang bị kẹp giữa hai gánh nặng: lo chăm sóc con cái còn trẻ và cha mẹ già yếu. Thống kê chưa chính thức cho thấy, ở các thành phố lớn, khoảng 30-40% dân số tuổi 45-55 gặp tình cảnh tương tự.
Thu nhập ổn định không bằng áp lực chi tiêu
Trên mặt giấy, tình hình của những người như anh Tuấn có vẻ không quá tồi tệ. Họ có công việc ổn định, lương tháng từ 15-25 triệu đồng, có bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế. Nhưng thực tế hàng ngày lại hoàn toàn khác. Khi phân tích chi tiêu chi tiết, họ nhận ra rằng thu nhập 'ổn định' đó chỉ là con số trên giấy tờ.
Chị Hương (45 tuổi, TP. Hồ Chí Minh) là giáo viên với mức lương 18 triệu đồng mỗi tháng. Ngoài tiền nhà cộng tiền ăn ở hàng ngày (khoảng 8 triệu), chị phải chi trả: học phí con trai đang học đại học (3 triệu/tháng), tiền điều trị cho mẹ người bị tiểu đường (2 triệu/tháng), tiền hỗ trợ anh trai chưa lập gia đình (1 triệu). Cộng lại, chi tiêu bắt buộc hằng tháng của chị là 14 triệu đồng. 'Chỉ còn 4 triệu cho các chi phí phát sinh, mua quần áo, đi khám sức khỏe. Muốn tiết kiệm gì đâu', chị than thở.
Quỹ hưu trí bị bỏ ngỏ vì ưu tiên hiện tại
Khi được hỏi về kế hoạch hưu trí, những người thuộc thế hệ bánh mì kẹp thường có phản ứng tương tự: họ biết rằng cần tiết kiệm, nhưng không có tiền để tiết kiệm. Sau khi trả hết các khoản nợ cấp bách — chi phí sống hằng ngày, hóa đơn tiền điện nước, học phí con em — ngân sách gia đình không còn dư ra bao nhiêu.
Theo khảo sát của một tổ chức tài chính độc lập năm 2024, chỉ 15% những người tuổi 45-55 ở Việt Nam có kế hoạch tiết kiệm riêng cho hưu trí ngoài lương hưu bảo hiểm xã hội. Trong đó, phần lớn dự kiến mức tiết kiệm dưới 100 triệu đồng cho cả giai đoạn từ bây giờ đến khi về hưu — con số mà các chuyên gia tài chính đánh giá là rất không đủ cho cuộc sống ổn định trong 20-30 năm sau ngày nghỉ hưu.
Vấn đề trở nên cấp thiết hơn khi nhận ra rằng, mức lương hưu bảo hiểm xã hội tính theo công thức hiện hành chỉ bao phủ khoảng 30-40% thu nhập cuối cùng. Một người hưu trí với mức hưu hàng tháng 6-8 triệu đồng sẽ phải tự trang trải thêm khoảng 8-12 triệu đồng mỗi tháng để duy trì mức sống tương tự như trước. Từ đâu mà tiền đó đến?
Áp lực tâm lý từ những quyết định khó khó
Cái gì khiến thế hệ này còn khó khăn hơn là những mâu thuẫn nội tâm. Chủ yếu, họ là những người lớn lên theo giá trị 'con phải hiếu thảo', 'cha mẹ nuôi con đến tám tuổi, con phải nuôi cha mẹ đến trăm tuổi'. Đôi khi họ muốn ưu tiên cho chính mình, dành tiền vào quỹ hưu trí cá nhân, nhưng rồi lại cảm thấy tội lỗi khi thấy bố mẹ già yếu hoặc con em gặp khó khăn trong học tập.
Anh Huy (50 tuổi, Hải Phòng) từng có kế hoạch mua bảo hiểm nhân thọ có giá trị hưu trí, nhưng lúc chuẩn bị ký hợp đồng, mẹ anh gặp tai nạn cần phẫu thuật. 'Tôi lấy 50 triệu đồng tiền tiết kiệm để lo cho mẹ. Kế hoạch bảo hiểm cũng dừng lại. Giờ không biết khi nào có cơ hội bắt đầu lại', anh kể.
Những tín hiệu đáng quan tâm
Áp lực này không chỉ ảnh hưởng đến tài chính mà còn tác động đến sức khỏe tâm thần. Theo các phòng khám tư nhân ở các thành phố lớn, trong ba năm gần đây, số lượng bệnh nhân tuổi 45-55 đến khám vì căng thẳng, mất ngủ, lo âu liên quan đến tài chính tăng đáng kể. Không phải tất cả mọi người đều có khả năng để tiền dành dụm. Một số người đang lựa chọn con đường khác: làm việc thêm sau giờ, học thêm kỹ năng để tăng thu nhập, hoặc cắt giảm chi tiêu cho chính bản thân.
Nếu nhìn dưới góc độ xã hội, vấn đề này cho thấy những khoảng trống trong hệ thống an sinh xã hội hiện tại. Những người thuộc thế hệ bánh mì kẹp không chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh cá nhân mà còn là biểu hiện của các thách thức xã hội lớn hơn: tuổi thọ tăng, chi phí giáo dục cao, và sự hỗ trợ từ nhà nước còn hạn chế.
Dù vậy, cách duy nhất để giải quyết tình cảnh này không phải chỉ nằm ở chính sách mà còn ở những quyết định cá nhân khó khăn. Chị Hương nói: 'Tôi quyết định sẽ cắt giảm chi tiêu cho riêng mình một chút, mỗi tháng dành 2 triệu để mở tài khoản tiết kiệm hưu trí. Nó có thể không nhiều, nhưng ít ra cũng là bước đầu. Con, bố mẹ, và chính tôi đều quan trọng'.